W codziennej pracy pedagogicznej dostrzegamy, że nie tylko wpływamy na stosunki społeczne w klasie, ale i to, że od tych stosunków zależą efekty naszej działalności pedagogicznej. Stąd niemal stale oceniamy życie społeczne w grupach rówieśniczych. Bardzo często podstawą takiej oceny bywa obserwacja życia szkolnego uczniów. Jednak badanie takie bywa często pobieżne i niesystematyczne. Zatem nie jest ona w pełni adekwatna do stanu rzeczywistego. Zadania wychowawcze współczesnej szkoły wręcz narzucają konieczność dogłębnego poznawania stosunków społecznych panujących w klasie szkolnej, kółkach zainteresowań i innych jednostkach organizacyjnych, w których dokonuje się proces wychowawczy.
Współczesna pedagogika i psychologia wychowawcza oferuje nam szereg metod, technik i narzędzi służących zdobywaniu informacji o uczniu i klasie szkolnej. Oprócz wspomnianej już obserwacji stosować można wywiad, ankietę i różnego rodzaju kwestionariusze. Innego rodzaju grupą metod jest technika socjometryczna i techniki jej podobne, tj.: technika „Zgadnij, kto?”, wartościowanie uczestnictwa w zespole, pomiar dystansu społecznego, plebiscyt życzliwości i niechęci Korczaka, itp. Poza tym mamy do dyspozycji różnego rodzaju testy projekcyjne oraz metody empiryczne i eksperymentalne.
W tej pracy jednak skupimy się na jednej, bardzo prostej i obiektywnej metodzie badania życia społecznego klasy szkolnej, mianowicie na teście socjometrycznym. Testy te w szczególności badają pozycję dziecka w grupie, w tym przypadku klasie. Nie wszyscy może zdajemy sobie sprawę, że klasa jest zamkniętą i sformalizowana grupą społeczną. Uczniowie tworzą w klasie nieformalną strukturę. Dzieci wchodzą w różnego rodzaju związki, które określają ich pozycję, od przywódcy i jego popleczników po margines. Test socjometryczny ma nam pomóc zbadać tę strukturę i co ważniejsze lepiej poznać naszą klasę jako całość, ale także każdego ucznia z osobna. Jako wychowawcy ciągle dokonujemy obserwacji zachowań naszych podopiecznych. Wydaje nam się, że trafnie oceniliśmy sytuację a jednak nasze działania nie do końca są owocne. Badając klasę za pomocą testu socjometrycznego bardzo często można odkryć wiele nowych i nieoczekiwanych informacji.
Amerykański naukowiec Moreno sądził, że kontakty międzyludzkie, w zamkniętej grupie, opierają się na mechanizmie odpychania i przyciągania. Na tej zasadzie skonstruował test. Metoda ta polega na stawianiu uczniów w jednej realnej sytuacji socjometrycznej. Jest to zazwyczaj konkretne zdarzenie z życia szkoły, np.: wycieczka, dyskoteka. Taka sytuacja zmusza uczniów do dokonania wyboru kolegów, z którymi chcieliby się znaleźć w tej sytuacji. Najbardziej standardowy test Moreno, to zadanie: „Podaj nazwiska dwóch (trzech, czterech) kolegów, z którymi chciałbyś siedzieć w ławce”. Zadawanie kilku pytań umożliwia zastosowanie kilku kryteriów wyboru:
kryterium socjologiczne – pytanie o chęć współpracy i wspólnej realizacji jakichś zadań;
kryterium psychologiczne – pytanie o chęć wspólnej zabawy, chęć przebywania razem, czy chęć rozmawiania;
kryterium społeczne – pytanie o siedzenie razem w ławce, o wspólne odrabianie lekcji, organizowanie wycieczki itp.
W badaniu socjometrycznym możliwe są modyfikacje pod względem:
a) liczby wyborów (ograniczona lub nieograniczona),
b) grupy ludzi (ściśle określona lub otwarta),
c) rodzaju pytań (pytanie o akceptację i odrzucenie)
d) wykorzystania lub niewykorzystania uzasadnienia wypowiedzi.
Oczywiście liczba, rodzaj kryteriów oraz rodzaj wymaganych wyborów zależą od celu badań i od cech badanej grupy. Zwykle zaleca się ograniczenie liczby wyborów. Odnosi się to głównie do wyborów pozytywnych. W przypadku wyborów negatywnych (odrzuceń) zaleca się zarówno bardzo ostrożne formułowanie pytania, jak i nieokreślenie liczy osób, które należy wskazać. Na przykład lepiej jest postawić pytania: Z kim najmniej chciałbyś współpracować przy rozwiązywaniu tego problemu? Kto raczej nie powinien reprezentować twojej klasy na zewnątrz szkoły? itp. Niż pytania: Z kim najbardziej nie chciałbyś siedzieć w jednej ławce? Kto zupełnie nie powinien kierować Twoim zespołem? Trzeba także pamiętać o tym, że określenie liczby wymaganych wyborów (pozytywnych czy negatywnych) w pewnym sensie „wymusza” odpowiedź badanego, np. może on spontanicznie wybrać tylko dwie osoby, a musi dokonać wyboru aż pięciu. W takiej sytuacji pozostałe trzy osoby dobierane są zwykle w sposób przypadkowy.
Badania z wykorzystaniem techniki socjometrycznej mogą przebiegać indywidualnie lub grupowo. Indywidualne badania zaleca się szczególnie w przypadku młodszych dzieci.
W badaniach grupowych muszą być spełnione pewne warunki, aby informacje uzyskane od badanych były pełne i rzetelne:
uzyskanie dobrego kontaktu z grupą,
wyjaśnienie celu badania,
zapewnienie o tajności w czasie dokonywania wyborów oraz o dyskrecji odnośnie rezultatów badania.
Badanie takie może mieć następujący przebieg:
krótkie wprowadzenie badanych w umowna sytuacje, charakterystyka kryterium wyboru,
rozdanie kartek, podpisanie ich przez badanych swoim nazwiskiem, wpisanie daty badania,
podanie pytania socjometrycznego,
podanie rodzaju i liczby wyborów, jakich maja badani dokonać,
zwrócenie uwagi badanych na to, że wybory mogą dotyczyć tylko członków danej grupy (lub nie) oraz, że wybory są tajemnicą.
Po zakończeniu badania należy sprawdzić, czy wszyscy postąpili zgodnie z instrukcją. Istnieją trzy rodzaje analizowania wyników badań socjometrycznych. Są to:
a) analiza tabeli socjometrycznej (macierz socjometryczna, stąd używana czasem nazwa: analiza macierzowa),
b) analiza socjogramów (graficznego obrazu uzyskanych danych),
c) analiza wskaźników socjometrycznych (analiza indeksowa).
Tabela socjometryczna, do której nanosimy uzyskane wyniki, liczy tyle wierszy i kolumn, ile osób poddano badaniom (tabela 1). Sporządzanie tabeli można podzielić na etapy:
1. narysowanie tabeli o w= k = n (gdzie: w – liczba wierszy, k – liczba kolumn, n – liczebność badanej grupy);
2. wpisanie nazwisk badanych osób lub ich symboli, numerów itp. – dwukrotnie: z lewej strony jako osoby wybierające, a u góry jako osoby wybrane,
pola leżące na przekątnej wykreślamy (nie można wybierać samego siebie),
3. naniesienie wyborów socjometrycznych do tabeli – można zastosować następujące oznaczenia: O – wybory pozytywne,
x – wybory negatywne, 1,2, …,n – oznacza wybory na I miejscu, II itd.;
w tabeli 1 cyfry arabskie: 1, 2 oznaczają wybory pozytywne w 1 i 2 – ej kolejności, a x oznacza wybory negatywne (niezależnie od kolejności),
w przypadku badania grup koedukacyjnych często ,umieszcza się najpierw jedną płeć, a potem drugą – ułatwia to naniesienie do tabeli tzw. Wyborów wewnętrznych – dokonywanych w obrębie tej samej płci i wyborów zewnętrznych – dokonywanych pomiędzy obiema grupami;
4. obliczenie sum brzegowych: z prawej strony są to wybory oddane (pozytywne i negatywne);
5. obliczenie sumy sum brzegowych (w tabeli 1 są to sumy: 50 dla wyborów pozytywnych i 50 dla wyborów negatywnych – ułatwia to sprawdzenie tabeli.
Do tabeli można także dołączyć dodatkowe wiersze zawierające obliczone wskaźniki indywidualne, mówiące o pozycji jednostki w grupie ze względu na otrzymane wybory pozytywne, negatywne i łącznie. Wiersze takie, oznaczone jako PW, PO, PW – O zawiera tabela 1. Z analizy tabeli socjometrycznej możemy uzyskać następujące informacje:
kto kogo wybrał, ile osób każdy wybrał (jeżeli liczba wyborów nie była ograniczona), ile osób każdy wybrał przy poszczególnych pytaniach,
kto został wybrany przez ile osób, przez kogo, ile wyborów otrzymał w każdym pytaniu i ile razem,
ile wyborów dokonała grupa jako całość, jaki rodzaj wyborów przeważa – pozytywne czy negatywne, wewnętrzne czy zewnętrzne.
Tabela nr 1. Tabela socjometryczna przedstawia wyniki badania przeprowadzonego przez autora w klasie II Gimnazjum nr 1 w Ostrowie Wielkopolskim. Badanie miało miejsce 18.12.2002. Wzięło w nim udział 25 uczniów. Klasa liczy 26 osób, jedna osoba była nieobecna. Każdy uczeń udzielił odpowiedzi na dwa poniższe pytania. Przy każdym pytaniu należało wskazać dwie osoby.
Pytanie 1. Chciałbyś, aby Twoją klasę na zewnątrz szkoły reprezentowali?
Pytanie 2. Kto raczej nie powinien reprezentować Twojej klasy na zewnątrz szkoły?
Z danych w tabeli 1 (patrz załącznik) uzyskujemy następujące informacje o przebadanej grupie:
największą liczbę wyborów pozytywnych uzyskali następujący badani nr 23 – 16 wyborów,
nr 3 – 13 wyborów,
największą liczbę wyborów negatywnych uzyskali; nr 5 – 16 wyborów i nr 13 – 12 wyborów,
porównania liczby wyborów pozytywnych i negatywnych wynika, iż najbardziej odpowiednią osobą do reprezentowania klasy na zewnątrz szkoły jest osoba z nr 23 i nr 3 (odpowiednio 16 i 13 wyborów pozytywnych i 0 negatywnych),
kontrowersyjnymi osobami są nr 9 i nr 18, które otrzymały 1 wybór pozytywny i aż 3 negatywne,
za osobę typu „gwiazda socjometryczna” można uznać nr 23, a za osobę całkowicie odrzuconą nr 5,
obliczone wartości wskaźników PW (pozycja ze względu na liczbę wyborów pozytywnych) pokazują, że są one dość niskie (najwyższe dla nr 23 i nr 3 – wynoszą odpowiedni 0,67 i 0,54, przy możliwym maksymalnym 1,00, gdyby wszyscy badani ich wybrali),
z tabeli socjometrycznej można także uzyskać informacje na temat wyborów wzajemnych – jest to jednak dość uciążliwe, znacznie szybciej można to uzyskać korzystając z socjogramów, przedstawiających w sposób graficzny wybory dokonane przez poszczególne osoby.
Podstawowa zaleta socjogramów jest szybka orientacja w rozkładzie stosunków w badanej grupie. W praktyce badawczej stosuje się trzy typy socjogramów:
socjogramy tzw. nieuporządkowane,
socjogramy kołowe,
socjogramy hierarchiczne.
Niezależnie od rodzaju socjogramu stosuje się pewne oznaczenia, i tak, przyjęło się oznaczać różnymi znakami płeć badanych osób. Różne znaki należy także wprowadzić wtedy, gdy badana grupa jest niejednorodna i składa się z naturalnych podgrup. Wprowadzenie różnych oznaczeń ułatwia z jednej strony analizę wzajemnych powiązań w grupie, a z drugiej strony śledzenie zmian w nawiązywaniu kontaktów z osobami, należącymi do innej podgrupy.
Socjogram grupowy nieuporządkowany bywa na ogół stosowany do uchwycenia wewnętrznego podziału grupy formalnej na mniejsze podgrupy. Nie ujmuje on siły oraz pozycji społecznej poszczególnych jednostek w grupie, dlatego wprowadza się socjogramy uporządkowane.
Etapy konstruowania socjogramu nieuporządkowanego:
pośrodku kartki umieszczamy osobę X, którą wybierano najczęściej,
rysujemy symbole osób, z którymi osoba X dokonała wzajemnych wyborów, łączymy je strzałkami,
w dalszej kolejności umieszczamy pozostałe pary (osoby w parach w niewielkiej odległości od siebie),
umieszczamy pozostałe osoby i łączymy je odpowiednio strzałkami. Należy tu przestrzegać następujących zasad:
osoby wybierające się wzajemnie leżą blisko siebie,
jak najmniej linii powinno się ze sobą krzyżować (zwiększa to przejrzystość socjogramu).
Socjogram kołowy (tarczowy) stosuje się w szczególności w dwóch sytuacjach:
gdy grupy są liczebnie duże,
gdy grupa zawiera w sobie naturalnie wyłaniające się podgrupy np. chłopcy – dziewczynki.
Etapy konstruowania socjogramu kołowego:
rysujemy kilka okręgów k0ncentrycznych, ich liczba odpowiada maksymalnej liczbie wyborów plus jeden. Okręgom przypisujemy pewne wartości w kolejności malejącej począwszy od środka. Oznacza to, że osoby umieszczone na okręgu bliżej środka otrzymały więcej wyborów, są bardziej atrakcyjne pod jakimś względem niż osoby umieszczone na okręgach dalej od środka,
jeżeli grupa rozpada się na podgrupy, okręgi dzielimy na połowę, każda przeznaczamy dla innej podgrupy,
nanoszenie osób zaczynamy od zaznaczenia miejsc osób wybieranych najczęściej,
osoby wybierające się nawzajem umieszczamy jak najbliżej siebie,
zaznaczamy miejsca pozostałych osób, ale tak, by linie od nich wychodzące i do nich przychodzące w jak najmniejszym stopniu się przecinały.
Socjogram kołowy ma tę wyższość nad nieuporządkowanym, iż informuje od razu o wartości pozycji, jaką zajmuje dana osoba w stosunku do pozostałych osób.
Socjogram hierarchiczny jest najbardziej czytelnym sposobem przedstawiania graficznego uzyskanych w badaniu socjometrycznym wyników. Stosujemy go w następujących sytuacjach:
gdy badamy duże liczebnie grupy,
gdy przeprowadzamy badanie w oparciu tylko o jedno kryterium (tzn. na socjogramie hierarchicznym można przedstawić czytelnie tylko jedna strukturę grupy, a nie kilka ze względu na różne kryteria socjometryczne),
gdy porównujemy dane z wykorzystaniem kilku kryteriów wyboru, sporządzamy tyle socjogramów hierarchicznych, ile było pytań socjometrycznych.
Socjogram hierarchiczny konstruuje się na podstawie podobnej zasady, jak kołowy, tzn. ze względu na wartość danej pozycji na tle pozostałych pozycji, jakie zajmują członkowie grupy.
Etapy konstruowania socjogramu hierarchicznego:
z lewej strony kartki rysujemy pionowa skalę o tylu jednostkach, ile wynosi maksymalna liczba dokonanych wyborów plus jeden. Otrzymujemy tutaj podobnie jak w socjogramie kołowym poziomy socjometryczne,
zaznaczamy symbolem osobę , która uzyskała największa liczbę wyborów, w naszym przykładzie jest to nr 23,
w tabeli socjometrycznej wyszukujemy osoby, które ja wybrały, (w przykładzie 16 osób),
spośród tych osób wybieramy tę, która uzyskała największą liczbę wyborów, jest to osoba nr 3 – zaznaczamy ja na poziomie 13 i łączymy ja z nr 23 na poziomie 16,
spośród pozostałych osób wybieramy następną, która uzyskała największa liczbę wyborów i postępujemy analogicznie jak w punkcie 3,
postępujemy tak, aż do zaznaczenia miejsc wszystkich osób, które wybrały osobę nr 23 oraz naniesienia wszystkich połączeń między nimi.
kontrowersyjnymi osobami są nr 9 i nr 18, które otrzymały 1 wybór pozytywny i aż 3 negatywne,
za osobę typu „gwiazda socjometryczna” można uznać nr 23, a za osobę całkowicie odrzuconą nr 5,
Pamiętamy także o tym, aby jak najmniej linii się ze sobą krzyżowało.
Po sporządzeniu socjogramu sprawdzamy poprawność naniesionych połączeń między osobami badanymi. Sprawdzamy czy liczba strzałek odchodzących od każdej osoby i przychodzących do niej jest zgodna z liczba wyborów oddanych i otrzymanych – zaznaczonych w tabeli socjometrycznej.
We wszystkich badaniach dąży się do tego, aby uzyskiwać dane maksymalnie zobiektywizowane i porównywalne. Służy temu analiza ilościowa. Możność wyrażania wyników uzyskanych z badaniu socjomerycznym w postaci liczbowej pozwala na dokonywanie porównań poszczególnych członków grupy, jak i różnych grup miedzy sobą, czy też tej samej grupy badanej kilkakrotnie. I tu można doszukiwać się popularności metody socjometrycznej. Analiza ilościowa sprowadza się do obliczenia szeregu wskaźników, stąd też mówi się niekiedy o analizie wskaźnikowej czy indeksowej.
Wskaźniki, jakie opracowali różni badacze dają się podzielić na trzy zasadnicze grupy:
a) wskaźniki indywidualne – charakteryzujące jednostkę na tle grupy,
b) wskaźniki grupowe – informujące o cechach grupy jako całości,
c) wskaźniki dla podgrup wyłaniających się w badanej grupie.
Omówimy tylko pierwszą grupę wskaźników, mianowicie wskaźniki charakteryzujące jednostkę na tle grupy. Wskaźniki indywidualne dotyczą z jednej strony pozycji jednostki w grupie ze względu na liczbę wyborów otrzymanych, a z drugiej – ze względu na liczbę wyborów dokonanych. O tych drugich mówimy, że są miarą społecznej ekspansywności (inaczej uczuciowej ekspansywności) badanej osoby.
1) Pozycja jednostki w grupie ze względu na liczbę wyborów pozytywnych:
PWx = (liczba osób wybierających osobę X) / (N-1)
0,00 ≤ (PWx) ≤ 1,00
Uwaga:
a) w liczniku można także napisać: liczba otrzymanych wyborów pozytywnych;
b) w mianowniku piszemy N – 1, a nie N, ponieważ jednostka nie może wybrać samej siebie;
c) zapis podany pod wzorem oznacza, że wskaźnik PWx przyjmuje wartości z przedziału <0,00; 1,00>, gdzie 0,00 oznacza najniższą pozycję w grupie ze względu na dane kryterium , 1,00 pozycję najwyższą.
2) Pozycja jednostki w grupie ze względu na liczbę wyborów negatywnych:
POx = (liczba osób odrzucających osobę X) / (N-1)
0,00 ≤ (POx) ≤ 1,00
Uwaga:
a) w liczniku można napisać: liczba otrzymanych wyborów negatywnych;
b) pozostałe oznaczenia jak w (1).
3) Pozycja jednostki w grupie ze względu na liczbę otrzymanych wyborów pozytywnych i negatywnych łącznie:
PW - Ox = PWz – POx
-1,00 ≤ (PW - Ox) ≤ 1,00
Uwaga:
a) zapis podany pod wzorem oznacza, że wskaźnik PW – Ox przyjmuje wartości z przedziału <-1,00; 1,00>, gdzie -1,00 oznacza najniższą pozycję w grupie ze względu na dane kryterium, 1,00 pozycję najwyższą.
Przyjrzyjmy się jeszcze dwóm wskaźnikom mianowicie: wskaźnikowi integracji i spoistości. Wynikiem naszej pracy wychowawczej ma być miedzy innymi tworzenie grup rówieśniczych o dużej intensywności wzajemnych więzi osobistych między ich członkami. Osiągnięty stopień wzajemnego zespolenia się członków grupy nazywamy spoistością,
zwartością lub integracją. Integracja jest procesem, ciągiem dokonujących się zmian pod wpływem określonych oddziaływań. Znajomość miary stopnia integracji grupy jest bardzo cennym narzędziem szczegółowego i obiektywnego określenia sytuacji w klasie. Obliczanie wskaźnika integracji dokonuje się w oparciu o odpowiednie wzory. Najczęściej stosuje się wzór:
wskaźnik integracji = 1 / (liczba osób bez wyboru (N0))
Im mniej osób w grupie które nie otrzymały żadnego wyboru, tym bardziej zintegrowana jest grupa. W naszym przykładzie jest 5 osób, które nie otrzymały żadnego wyboru. Zatem wskaźnik integracji, zgodnie ze wzorem , wynosi 1/5 czyli 0,2. Co to oznacza dla badanej grupy? Aby odpowiedzieć na to pytanie spójrzmy na skale integracji grupy podaną przez W. Wincławskiego.
Poziom integracji
Wskaźnik poziomu integracji
Bardzo wysoki
Od 6 do 8,6
Wysoki
Od 4 do 5,9
Średni
Od 2 do 3,9
Niski
Od 0 do 1,9
Skala integracji grupy według W. Wincławskiego
Według samego W. Wincławskiego wskaźnik ten nie jest zbyt dokładny i warto go zastąpić innym: „wskaźnik integracji równać się będzie sumie wzajemnych wyborów podwojonego iloczynu "łańcuchów wzajemnego wyboru" dzielonej przez czwartą część liczby członków grupy".
Jako środek porównywania klas o różnej liczbie osób można skorzystać ze wskaźnika spoistości grup (Co) obliczany według wzoru:
C0 = (liczba wzajemnych wyborów) / (CN/2), w którym (CN/2)= (dN/2) (jest to liczba wzajemnych wyborów w grupie), gdzie d jest liczbą dopuszczalnych wyborów, a N liczbą uczniów w grupie. Chcąc obliczyć ów wskaźnik musimy znać:
liczbę uczniów w badanej grupie (N);
liczbę wzajemnych wyborów;
liczbę dopuszczalnych wyborów.
Korzyści płynące z zastosowania socjometrii zarówno dla celów teoretycznych jak i praktycznych są niewątpliwe. Należy jednak pamiętać, że wartość uzyskanego materiału faktograficznego zależy nie tylko od samej metody, ale również, i może przede wszystkim, od umiejętnego jej zastosowania.
Wartość socjometrii dla pedagogiki polega między innymi na tym, że:
umożliwia wyodrębnienie tych jednostek z grupy, które wymagają szczególnej opieki wychowawczej, np. wielkich samotników w klasie szkolnej, czy dowolnej grupie rówieśniczej;
pozwala na racjonalne organizowanie grupy roboczej do wykonania określonych zadań, harmonizowanie nieformalnego życia grupy z jej życiem formalnym;
ułatwia wyodrębnienie z grupy tej osoby, która cieszy się zaufaniem wszystkich członków grupy, a zatem może pełnić funkcje kierownicze np. Przewodniczącego samorządu klasowego, szkolnego itp.;
ułatwia obserwowanie w strukturze społecznej grupy zmian zachodzących pod wpływem oddziaływań wychowawczych kontrolowanych i funkcjonujących na przestrzeni określonego czasu;
umożliwia porównywanie grup i podgrup pod różnymi względami – ich struktury wewnętrznej, stopnia integracji w wymiarze czasu i miejsca;
pozwala na obserwację losów jednostek na tle grupy, to jest zmian ich statusu socjometrycznego, ilościowego przekształcania się więzi psychospołecznych z innymi członkami grupy.
Bibliografia:
M. Pilkiewicz, Analiza ilościowa socjometrycznych danych. „Psychologia wychowawcza” 1958 nr 1.
M. Pilkiewicz, Techniki socjometryczne, „Psychologia wychowawcza” 1962.
W. Wincławski, Integracja klasy szkolnej, „Psychologia wychowawcza” 1966.
R. Mayntz, K. Holm, P. Huebner, Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej, Warszawa PWN 1985.
J. Furman, Wpływ różnych form nauczania grupowo – problemowego na strukturę społeczna klasy, Warszawa 1965.
Wł. Zaczyński, Praca badawcza nauczycieli.
K. Konarzewski, Jak uprawiać badania oświatowe.
D. Tripp, Zdarzenia krytyczne w nauczaniu.
Kontakt |
Polityka prywatnosci |
Linki |
Użytkownicy |
Nasza-Klasa |
e-Ankieta na Facebook |